(1) Zaštitnik ljudskih prava i sloboda Crne Gore – član 53 stav 3 Zakona o Zaštitniku/ci ljudskih prava i sloboda Crne Gore („Službeni list CG“, br. 42/11 i 32/14), u okviru Programa 12 020 - Zaštita ljudskih prava i sloboda (str. 287 i 288 - 50201),

(2) Ministarstvo pravde, ljudskih i manjinskih prava u okviru programa: 12 024 - Uređenje i upravljanje u sistemu pravosuđa i 12 025 - Unapređenje i zaštita ljudskih i manjinskih prava i promocija rodne ravnopravnosti (str. 77, 78, 79, 80, 81, 82 - 40201),

(3) Agencija za zaštitu ličnih podataka i slobodan pristup informacijama u okviru Programa 12 021 - Zaštita ličnih podataka i slobodan pristup informacijama (str. 299 i 300 - 51001),

(4) Fond za zaštitu i ostvarivanje manjinskih prava u okviru Programa 12 025 - Unapređenje i zaštita ljudskih i manjinskih prava i promocija rodne ravnopravnosti (str. 318 i 319 - 52601),

(5) Centar za očuvanje i razvoj kulture manjina Crne Gore u okviru Programa 20 021 - Zaštita, očuvanje i razvoj kulturne baštine (str. 81 i 82 - Ministarstvo pravde, ljudskih i manjinskih prava - 40201) i

(6) Nacionalni savjeti u okviru Programa 12 025 - Unapređenje i zaštita ljudskih i manjinskih prava i promocija rodne ravnopravnosti (Aktivnost 12025001/005) (strana 81 - Ministarstvo pravde, ljudskih i manjinskih prava - 40201)

- u domenu obezbjeđivanja dovoljnih budžetskih sredstava za sprovođenje politike inkluzivnog obrazovanja na svim nivoima:

- Ministarstvo prosvjete, nauke, kulture i sporta i Zavod za školstvo, u okviru Programa 19 032 - Uređenje, nadzor i razvoj svih nivoa obrazovnog sistema, nauke, kulture i sporta (str. 170, 171 i 172 – Ministarstvo prosvjete, nauke, kulture i sporta – 40701 i str. 194, 195 i 196 – Zavod za školstvo – 40704) i

- i u domenu obezbjeđivanja održivosti funkcionisanja dnevnih centara za djecu i mlade sa smetnjama u razvoju:

- Ministarstvo finansija i socijalnog staranja, u okviru Programa 22 025- Socijalna zaštita, Potprogram – Prava iz oblasti boračke, invalidske i dječje zaštite, Aktivnost- Prava iz oblasti boračke, invalidske i dječje zaštite, ekonomska klasifikacija- Transferi opštinama (str. 129)

***

U vezi sa prvom tačkom Dnevnog reda, polazeći od navoda u Izvještaju Evropske komisije o Crnoj Gori za 2021. godinu:

„ Osnovna prava

U oblasti osnovnih prava, zakonodavni i institucionalni okvir uglavnom je uspostavljen i Crna Gora nastavlja da ispunjava obaveze koje proizilaze iz međunarodnih instrumenata i zakona o ljudskim pravima. Međutim, i dalje postoje izazovi po pitanju učinkovitog sprovođenja. Učinkovitost istraga o prekomjernoj upotrebi sile od strane organa reda i zločinima iz mržnje mora se dodatno poboljšati. Ranjive grupe, uključujući Rome i Egipćane kao i osobe sa invaliditetom, i dalje doživljavaju višestruke oblike diskriminacije i teškoće u ostvarivanju svojih prava u upravnim i sudskim postupcima. Žene i dalje doživljavaju nejednakost u učešću u političkom i javnom životu i pristupu zapošljavanju i ekonomskim prilikama. Rodno zasnovano nasilje i nasilje nad djecom i dalje su pitanja koja izazivaju ozbiljnu zabrinutost. Incidenti etnički i vjerski motivisanih napada, zločina iz mržnje i govora mržnje i dalje su u porastu. Prošlogodišnje preporuke samo su djelimično ispunjene. Pristup pravdi, posebno ranjivih grupa, ostaje da se poboljša. Izmjene i dopune Zakona o slobodi vjeroispovijesti iz 2019. godine usvojene su u januaru 2021. godine.

U narednoj godini Crna Gora treba posebno da:

- sprovede ključne neispunjene preporuke nadzornih tijela Ujedinjenih nacija (UN) i Savjeta Evrope (SE);

- poboljša pravni i institucionalni okvir kako bi se obezbijedio bolji pristup pravdi, procesnim pravima i besplatnoj pravnoj pomoći žrtvama kršenja ljudskih prava i zločina, posebno djeci, ženama, manjinama, uključujući Rome i Egipćane i osobe sa invaliditetom;

- završi usklađivanje sa pravnim tekovinama EU u oblasti zaštite podataka i unaprijedi kapacitet, profesionalnost i nezavisnost Agencije za zaštitu podataka i pristup dokumentima.“ (strana 28 Izvještaja Evropske komisije o Crnoj Gori za 2021. godinu).

„Kada je u pitanju promocija i ostvarivanje ljudskih prava, potrebno je dodatno ojačati institucionalne kapacitete, što podrazumijeva i odgovarajuća izdvajanja u budžetu. Spajanje Ministarstva za ljudska i manjinska prava sa Ministarstvom pravde krajem 2020. godine kao i organizacione i kadrovske promjene u vezi sa tim doprinijele su početnom usporavanju sprovođenja i praćenja strategija i politika za ljudska prava. Uspostavljen je regulatorni i institucionalni okvir za rad Zaštitnika ljudskih prava i sloboda (B status), a Zaštitnik ljudskih prava i sloboda se i dalje smatra institucijom sa najboljim uticajem i povjerenjem kada je u pitanju promocija i zaštita prava građana. Kapaciteti ove institucije da obrađuje pritužbe kao i kvalitet njenih odluka nastavljaju da se poboljšavaju. Ova institucija je osnažila svoju komunikaciju sa nadležnim organima i javnošću kao i vidljivost svog djelovanja. Njen budžet za 2021. godinu smanjen je za 5% u odnosu na 2020. godinu. U 2020. godini, Institucija je primila 1.075 pritužbi (889 u 2019. godini), prije svega u odnosu na prava djeteta, diskriminaciju, navodna kršenja procesnih prava, prekomjernu upotrebu sile od strane policije, zlostavljanje i mučenje u policijskim stanicama i ustanovama za pritvor, a izdala je 357 preporuka. Potrebno je da vlasti sistematičnije, djelotvornije i brže sprovode preporuke Zaštitnika. Kvalitet odluka Ustavnog suda i dalje se poboljšava u pogledu svijesti o i primjene standarda ljudskih prava i sudske prakse ESLjP-a. U septembru 2020. godine, Sud je po prvi put naredio da se zaustavi izručenje stranog građanina zbog rizika od mučenja i zlostavljanja. Činjenica da redovni sudovi ne prate uvijek odluke ovog suda i imaju različito tumačenje standarda ljudskih prava i dalje izaziva zabrinutost u vezi sa pravnom sigurnošću, pravom na konačnu presudu i trajanjem sudskih postupaka. U toku je priprema analize različitog tumačenja standarda ljudskih prava kada su u pitanju Vrhovni i Ustavni sud, naročito u vezi sa garancijama imovinskih prava. Povećava se broj zaostalih sudskih predmeta u proceduri pred Ustavnim sudom.

U pogledu sprečavanja mučenja i zlostavljanja, Crna Gora nastavlja da radi na ispunjavanju preporuka Evropskog odbora za sprečavanje mučenja i nečovječnog ili ponižavajućeg postupanja (CPT) iz februara 2019. godine. Još uvijek nisu završene izmjene i dopune Krivičnog zakonika u cilju usklađivanja sa preporukom UN-ovog Opšteg periodičnog pregleda za 2018. godinu da se izričito zabrani zastara za krivična djela mučenja i drugih oblika zlostavljanja. Nove instrukcije o postupanju policajaca prema pritvorenicima i uhapšenicima stupile su na snagu u aprilu 2021. godine. Kapaciteti nacionalnog preventivnog mehanizma (NPM) ugrađenog u Instituciju zaštitnika dodatno su ojačani te je NPM ispunio svoj godišnji plan posjeta za 2020. godinu. Institucija je obradila 201 predmet u 2020. godini, pri čemu se većina predmeta odnosila na Upravu za izvršenje krivičnih sankcija (129) i Upravu policije (39). Uz poštovanje policijskih procedura, Institucija je pronašla dokaze o povredi službene dužnosti i kršenju standarda ljudskih prava u četiri predmeta. Dodatno, prijavila je 11 slučajeva maltretiranja u zatvorima. U novembru 2020. godine, završila je istragu u dva predmeta koja su se odnosila na navode mučenja i maltretiranja tri pojedinca u policijskom pritvoru u maju 2020. godine. Pronašla je dokaze nečovječnog i ponižavajućeg postupanja u jednom predmetu i teške povrede službene dužnosti u pogledu procedura u drugom predmetu. Unutrašnja kontrola policije nije potvrdila navode maltretiranja u slučaju jednog od tri pojedinca, istraga tužilaštva još uvijek je u toku. Zaštitnik je dodatno potvrdio navode maltretiranja od strane policije u 11 predmeta u vezi sa vjerskim okupljanjima. U toku su disciplinski postupak protiv tri policajca i dodatne preliminarne istrage u pogledu dešavanja u Budvi u junu 2020. godine. U aprilu 2021. godine podignute su optužnice protiv pet policajaca i načelnika lokalne policijske stanice u vezi sa navodima maltretiranja tokom protesta u Pljevljima u maju 2020. godine. U 2020. godini, 16 predmeta protiv 31 optuženog (policajca) u vezi sa krivičnim djelom maltretiranja bilo je u sudskoj proceduri. Sudski postupci su zaključeni u pet predmeta sa dvije osuđujuće i dvije oslobađajuće presude, kao i odbacivanjem optužnice protiv dva optužena. Uprkos ovom relativnom povećanju istražnih i predmeta krivičnog gonjenja, nedostaci prilikom unutrašnje kontrole, odužene i nedjelotvorne istrage, blage ili neodvraćajuće kazne i nekažnjivost počinilaca i dalje predstavljaju razloge za zabrinutost. Istrage policijskog nasilja i dalje ometa nedostatak vidljivih identifikacionih oznaka na policijskim uniformama.

Po pitanju zaštite ličnih podataka, Crna Gora je nastavila rad na usklađivanju sa pravnom tekovinom EU. Kapacitet Agencije za zaštitu podataka o ličnosti i slobodan pristup informacijama, koja je u 2020. godini imala 30 zaposlenih, potrebno je dodatno ojačati. Broj pritužbi je u porastu, ali je opšta svijest o pitanjima zaštite ličnih podataka i dalje niska. Početkom 2021. godine pokrenute su krivične istrage protiv bivšeg šefa Agencije za nacionalnu bezbjednost i nekoliko službenika Agencije zbog navodnog nezakonitog praćenja predstavnika bivših opozicionih partija, novinara i lidera Srpske pravoslavne crkve. U maju 2021. godine, prvostepeni sud je donio prvu odluku kojom se dosuđuje naknada zbog objavljivanja spiska lica kojima je u proljeće 2020. godine izrečena mjera samoizolacije ybog kovida-19 od strane nadležnih organa, što je od strane Ustavnog suda u julu 2020. proglašeno kršenjem ustavnog prava na privatnost. Nekoliko stotina takvih zahtjeva je trenutno u postupku pred sudovima. Crna Gora još nije potpisala Protokol Savjeta Evrope iz 2018. o izmjenama i dopunama Konvencije za zaštitu pojedinaca u pogledu automatske obrade podataka o ličnosti. “ (str. 29 i 30 Izvještaja Evropske komisije o Crnoj Gori za 2021. godinu),

„Na planu nediskriminacije, nacrt izmjena Zakona o zabrani diskriminacije i dalje nije završen kako bi se obezbijedila potpuna usklađenost sa odredbama EU. Unaprijeđeni su kapaciteti Institucije zaštitnika kao antidiskriminatornog organa, a Institucija ima odgovarajuće nadležnosti da postupa po pritužbama zbog diskriminacije. Međutim, ukupni institucionalni okvir i dalje nije dovoljno spreman da se nosi sa povećanjem višestrukih oblika diskriminacije, naročito u kontekstu krize izazvane kovidom-19. U 2020. godini, Institucija zaštitnika primila je 220 pritužbi u vezi sa diskriminacijom (141 slučaj u 2019. godini) i 55 pritužbi u vezi sa pitanjima koja se odnose na rad i zapošljavanje. Sudski predmeti u oblasti nediskriminacije i dalje su rijetki. Došlo je do povećanja prijava vjerski i etnički motivisanih napada, zločina iz mržnje i govora mržnje. Prioritetna preporuka iz 2017. godine Evropske komisije za borbu protiv rasizma i netolerancije (ECRI) da se uspostavi sistem prikupljanja razvrstanih podataka o zločinima iz mržnje još uvijek nije sprovedena.“ (strana 34 Izvještaja Evropske komisije o Crnoj Gori za 2021. godinu),

„Što se tiče prava osoba s invaliditetom, usklađivanje nacionalnog zakonodavstva sa Konvencijom UN o pravima osoba sa invaliditetom još uvijek nije obezbijeđeno, uključujući i po pitanju definicije invaliditeta. U pripremi je novi zakon o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba s invaliditetom. Savjet za brigu o licima sa invaliditetom nije se sastajao od osnivanja u junu 2020. godine. Akcioni plan za prilagođavanje javnih objekata osobama smanjene pokretljivosti i osobama sa invaliditetom za 2019-2020. nije u potpunosti realizovan. Osobe s invaliditetom i dalje se suočavaju sa višestrukim oblicima diskriminacije. Kriza COVID-19 značajno je pogoršala njihovu situaciju u pogledu mobilnosti, dostupnosti javnih usluga i informacija, zapošljavanja, zdravstva i obrazovanja. Ostaje da se otklone praznine u pogledu uključivanja prava osoba sa invaliditetom u sve sektore i politike. Pored toga, postoji nedostatak usklađenog koncepta invaliditeta u zakonodavstvu. Međutim, reforma Nacionalnog sistema za utvrđivanje invalidnosti je u toku. Nedostaju strategije koje se bave višestrukom diskriminacijom žena i djevojčica sa invaliditetom, deinstitucionalizacijom i održivim finansiranjem usluga u porodici i zajednici za djecu sa smetnjama u razvoju i njihove porodice.” (strana 35 Izvještaja Evropske komisije o Crnoj Gori za 2021. godinu),

„Što se tiče zaštite manjina, podzakonski akti i institucionalni mehanizmi za unapređenje i zaštitu prava pripadnika manjina nisu dovoljno sprovedeni. Pravni okvir za savjete manjina tek treba da se revidira i ostaje da se obezbijedi jednaka zastupljenost svih manjina u parlamentu. Većina aktivnosti u oblasti zapošljavanja u okviru Strategije manjinske politike za period 2019-2023. godine i Akcionog plana za 2020. godinu odložena je za 2021. zbog pandemije kovida-19. Treba dati veću odgovornost za učinkovitiju primjenu antidiskriminacijske i multietničke politike na lokalnom nivou. Izazovi koji se tiču praćenja i ocjene raspodjele sredstava od strane Fonda za zaštitu i ostvarivanje manjinskih prava tek treba da se riješe. U 2020. godini, Zaštitnik ljudskih prava i sloboda je obradio 19 slučajeva diskriminacije manjina po pitanju rada i zapošljavanja, nedovoljne zastupljenosti u javnim vlastima, obrazovanja i kulturnog, jezičkog i vjerskog identiteta. Nedavni slučajevi govora mržnje, napada i diskriminacije nacionalnih manjina predstavljaju zabrinjavajući trend.

Strategija za inkluziju Roma i Egipćana za period 2021-2025. godine usvojena je septembra 2021. godine. Cilj Strategije je da se uskladi sa Strateškim okvirom Evropske unije za jednakost, inkluziju i učešće Roma za period 2020-2030. godina, kao i da se po prvi put posveti posebna pažnja anticiganizmu. Izazovi i dalje postoje u oblasti sprovođenja zaključaka romskog seminara iz 2018. i obaveza iz Poznanjske deklaracije iz 2019. godine, kao i preporuka međunarodnih nadzornih tijela, kao što su UN, Evropska komisija za borbu protiv rasizma i netolerancije (ECRI) i Odbor stručnjaka za Evropsku povelju o regionalnim i manjinskim jezicima. Vlada je u 2020. godini izdvojila 136.000 evra za 14 projekata organizacija građanskog društva o zaštiti i unapređenju prava Roma i Egipćana. Kroz Regionalni stambeni program obezbijeđene su dodatne 233 stambene jedinice za više od 1.000 lica raseljenih i interno raseljenih Roma u Podgorici, Nikšiću i Beranama. Oko 190 romskih porodica u primorskim opštinama je pod prijetnjom iseljenja zbog privatizacije zemljišta na kome žive. Romi i Egipćani nisu prepoznati kao posebna kategorija među drugim ranjivim ili socijalno ugroženim grupama u kontekstu iseljenja. Ne postoje izdvojeni podaci o zahtjevima za legalizaciju objekata koje su podnijeli Romi.

Stopa upisa učenika romske i egipatske populacije u osnovne škole se smanjila, sa upisanih 1.793 romske djece u školskoj godini 2020/2021 (929 dječaka i 864 djevojčice), u poređenju sa 1.803 romske i egipćanske djece u osnovnim školama u školskoj godini 2019/2020. Postoji blagi porast broja učenika srednjih škola i to za 174 djece (101 dječak i 73 djevojčice; 142 djece u školskoj godini 2019/2020) i za 224 djece u vrtićima (106 dječaka i 118 djevojčica). Broj studenata na univerzitetu je 17 (šest muškaraca i devet žena). Trenutno je 22 prosvjetna posrednika za Rome i Egipćane zapošljeno u sedam opština i plaća ih Vlada. Međutim, prosvjetni posrednici za Rome se mogu angažovati samo u školama koje pohađa najmanje 70 romske djece, a od 22 prosvjetna posrednika samo njih 11 su Romi. Učenici srednjih škola romske i egipatske populacije i studenti romske populacije dobijaju stipendiju. U cilju unapređenja kvaliteta obrazovanja Roma u okviru projekta je angažovano 47 mentora za rad sa 169 Roma završnih razreda osnovne škole i 48 mentora za 157 Roma u srednjim školama. Ne postoje zvanični podaci o ukupnom broju romske djece koja bi trebalo da pohađaju školu. Prilikom upisa, vodi se računa o određenom dijelu grada u kome djeca žive, što može da dovede do odvajanja romske dece. Napuštanje školovanja u osnovnim školama je smanjeno, ali je kvalitet obrazovanja romske djece i dalje zabrinjavajući, što je dodatno pogoršano usljed pandemije kovida-19, kada su romskoj djeci u okviru projekta uglavnom samo pomagale međunarodne organizacije u smislu opreme i alata za učenje.

Nema podataka o obuhvatu romske i egipćanske djece u okviru redovnih kampanja vakcinacije. Postoji potreba za programima edukacije roditelja o reproduktivnom zdravlju i planiranju porodice, kao i za povećanjem broja zdravstvenih posrednika za Rome. Trenutno su tri zdravstvena posrednika za Rome i Egipćane stalno zapošljena u Ministarstvu zdravlja. Predviđeno je da 2021. i 2022. godine bude angažovano još 40 posrednika za Rome i Egipćane u okviru zdravstva, prosvjete i socijalne zaštite kroz projekte na određeno vrijeme. Oni će morati da budu potpuno uključeni u sistem sa ugovorima na neodređeno. Koordinaciono tijelo za praćenje primjene protokola o postupanju sa djecom uključenom u život i rad na ulici formirano je u Ministarstvu unutrašnjih poslova u februaru 2020. godine, ali nijesu prijavljeni konkretni rezultati. Još uvijek nema dokaza da se dječje prosjačenje i dječji brakovi rješavaju na sistemski način.

Od decembra 2020. godine u evidenciji Zavoda za zapošljavanje bilo je 996 nezaposlenih Roma i Egipćana, što predstavlja 2% svih registrovanih nezaposlenih osoba u Crnoj Gori. Oko 95 % svih registrovanih nezaposlenih Roma posjeduje najmanji nivo obrazovanja. Oko 50 Roma i Egipćana je bilo zaposleno na kraći period na sezonskim poslovima tokom cijele 2020. godine. Nivo zaposlenosti Roma i Egipćana sa diplomom srednje škole je i dalje nizak. Mjere koje primenjuje Zavod za zapošljavanje ili opštine nijesu održive i ne rješavaju probleme dugotrajne nezaposlenosti Roma. Subvencije za zapošljavanje Roma nijesu obnovljene, što stvara još jednu barijeru za zapošljavanje Roma. Diskriminacija je često prepreka za zapošljavanje, kao i ograničena funkcionalna pismenost velikog broja Roma koji traže zaposlenje.“ (str. 36 i 37 Izvještaja Evropske komisije o Crnoj Gori za 2021. godinu),

- kao i tačke 10 Zaključka Odbora za ljudska prava i slobode donesenog povodom razmatranja Izvještaja o post-zakonodavnom nadzoru nad Zakonom o zabrani diskriminacije lica sa invaliditetom na Trećoj sjednici Odbora, održanoj 21. januara 2021. godine:

''10. Imajući u vidu da još uvijek nije uspostavljena funkcionalna komunikacija i koordinacija između nadležnih komisija za usmjeravanje djece sa posebnim obrazovnim potrebama, obrazovnih ustanova i Ministarstva prosvjete, nauke, kulture i sporta i da postoje nejasnoće u pogledu nadležnosti i obaveza države i lokalnih samouprava, Odbor ukazuje na potrebu uspostavljanja funkcionalne komunikacije i koordinacije između komisija, obrazovnih ustanova i Ministarstva prosvjete, nauke, kulture i sporta kako bi se uvid u potrebe djece ostvarivao kvalitetno, a problemi rješavali blagovremeno i uz poštovanje najboljeg interesa djeteta.

Takođe, Odbor ukazuje da je neophodno unaprijediti međusektorsku saradnju i kapacitete ključnih institucija zaduženih za sprovođenje zakona, kao i da je potrebno obezbijediti dovoljno sredstava iz budžeta za sprovođenje politike inkluzivnog obrazovanja na svim nivoima'',

- i problema sa kojima je Odbor upoznat u vezi sa funkcionisanjem dnevnih centara za djecu i mlade sa smetnjama u razvoju, koji se prvenstveno odnose na održivost finansiranja smještaja korisnika u dnevnim centrima, o čemu je bilo riječi prilikom Posjete Dnevnom centru za djecu sa smetnjama i teškoćama u razvoju u Herceg Novom, 17. novembra 2021. godine i uoči planiranog kontrolnog saslušanja ministra finansija i socijalnog staranja,

Odbor za ljudska prava i slobode će razmatranjem Predloga zakona o Budžetu Crne Gore za 2022. godinu /član 137 stav 2 Poslovnika Skupštine Crne Gore/ realizovati 34. aktivnost, utvrđenu Planom aktivnosti Odbora za ljudska prava i slobode za 2021. godinu.

***

Na sjednicu Odbora, u skladu sa članom 67 Poslovnika Skupštine Crne Gore, pozvani su:

- ministar finansija i socijalnog staranja, mr Milojko Spajić,

- državni sekretar u Ministarstvu finansija i socijalnog staranja, Janko Odović,

- zaštitnik ljudskih prava i sloboda Crne Gore, mr Siniša Bjeković,

- predsjednik Senata Državne revizorske institucije, dr Milan Dabović (u skladu sa Protokolom o saradnji između Skupštine Crne Gore i Državne revizorske institucije, potpisanim 11. maja 2018. godine i Konferencijom o saradnji između Državne revizorske institucije i Skupštine Crne Gore, održanom 25. i 26. februara 2021. godine),

- ministar unutrašnjih poslova, rukovodilac Ministarstva pravde, ljudskih i manjinskih prava,mr Sergej Sekulović,

- ministarka prosvjete, nauke, kulture i sporta, dr Vesna Bratić,

- direktor Zavoda za školstvo, Rešad Sijarić,

- predsjednik Savjeta Agencije za zaštitu ličnih podataka i slobodan pristup informacijama, Sreten Radonjić,

- direktor Fonda za zaštitu i ostvarivanje manjinskih prava, Emir Dacić,

- direktor Centra za očuvanje i razvoj kulture manjina Crne Gore, Salko Luboder,

- predsjednik Srpskog nacionalnog savjeta u Crnoj Gori, dr Momčilo Vuksanović,

- predsjednik Hrvatskog savjeta u Crnoj Gori, Zvonimir Deković,

- predsjednik Albanskog nacionalnog savjeta u Crnoj Gori, Faik Nika,

- predsjednik Romskog savjeta, Mensur Šaljaj,

- predsjednik Bošnjačkog vijeća u Crnoj Gori, Ejup Nurković i

- predsjednik Savjeta Muslimanskog naroda Crne Gore, Sabrija Vulić,

- NVO koja se bavi pitanjima ljudskih prava i sloboda i monitoringom rada Odbora za ljudska prava i slobode:

- “Građanska alijansa”, programski direktor Milan Radović.