Tema Kontrolnog saslušanja:

„Implementacija Preporuka sadržanih u Izvještaju o post-zakonodavnom nadzoru nad Zakonom o zabrani diskriminacije lica sa invaliditetom i Zaključka Odbora za ljudska prava i slobode, donesenog povodom razmatranja Izvještaja o post-zakonodavnom nadzoru nad Zakonom o zabrani diskriminacije lica sa invaliditetom na Trećoj sjednici Odbora, održanoj 21. januara 2021. godine“

*****

Realizujući Plan aktivnosti Odbora za ljudska prava i slobode za 2022. godinu, sačinjen na osnovu:

- Izvještaja Evropske komisije o Crnoj Gori za 2021. godinu i

- jednog broja nerealizovanih aktivnosti iz Plana aktivnosti Odbora za 2021. godinu,

a polazeći od navoda iz Izvještaja Evropske komisije o Crnoj Gori za 2021. godinu:

„U oblasti zabrane diskriminacije, Nacrt izmjena i dopuna Zakona o zabrani diskriminacije tek treba završiti da bi se obezbijedilo da je u potpunosti usklađen sa odredbama EU. Kapaciteti Ombudsmana kao tijela za borbu protiv diskriminacije su se poboljšali i kancelarija Ombudsmana ima potrebne kompetencije da rješava pritužbe u slučajevima diskriminacije. Međutim, ukupni institucionalni okvir ostaje nedovoljno pripremljen za rješavanje porasta višestrukih oblika diskriminacije, naročito u kontekstu krize kovid-19. Tokom 2020. godine, kancelarija Ombudsmana primila je 220 pritužbi na diskriminaciju (tokom 2019. godine bilo ih je 141) i 55 pritužbi koje su se odnosile na pitanja rada i zapošljavanja. Sudski predmeti u oblasti zabrane diskriminacije i dalje su rijetki. Došlo je do porasta u prijavljivanju vjerski i etnički motivisanih napada, zločina iz mržnje i govora mržnje. Prioritetna preporuka Evropske komisije protiv rasizma i netolerancije (ECRI) iz 2017. godine da se uvede sistem prikupljanja disagregiranih podataka o zločinima mržnje još nije implementirana.“ (strana 35 Prevoda Izvještaja Evropske komisije o Crnoj Gori za 2021. godinu)

“Što se tiče prava djeteta, pandemija kovida-19 negativno je uticala na uslove života i pristup obrazovanju, usluge specijalne njege i medicinsko-socijalne usluge za djecu, naročito onu djecu iz porodica koje su u neprivilegovanom položaju i djecu sa smetnjama u razvoju. Pandemija je takođe povećala rizik od nasilja u porodici i seksualnog nasilja. Kapaciteti stručnjaka koji rade sa djecom u konfliktu sa zakonom su ojačani, uključujući i kroz pružanje obuke za stručnjake u oblasti besplatne pravne pomoći i pravde po mjeri djeteta. Međuresorna radna grupa pripremila je analizu sudskih predmeta koji uključuju djecu i dala preporuke za dalja poboljšanja u tretmanu djece u građanskim postupcima i pravdi po mjeri djeteta. Usvojene su smjernice za rad službi za profesionalnu podršku djeci u konfliktu sa zakonom i djeci žrtvama i svjedocima krivičnih djela. Treba implementirati dalje konkretne mjere da se poboljša zakonodavstvo o zaštiti djece, kako je predviđeno nacionalnom Strategijom za ostvarivanje prava djeteta (2019-2023). U junu 2021. godine, konstituisan je novi nacionalni Savjet za prava djeteta, koji djeluje kao međuresorni koordinacioni mehanizam i kojim predsjedava potpredsjednik Vlade. Crna Gora i dalje treba da ispuni preporuke monitoring tijela Ujedinjenih nacija da podigne minimalnu starost potrebnu za stupanje u brak, jer praksa ugovorenih dječjih brakova među romskim i egipćanskim zajednicama ostaje pitanje za zabrinutost. Od juna 2020. godine, Nacionalna SOS telefonska linija za djecu dostupna je 24 sata dnevno, svaki dan u sedmici. Treba uložiti potrebne resurse u osnivanje službi za zaštitu žrtava u zdravstvenom i socijalnom sektoru i podršku porodicama i službe za rad u zajednici (engl. outreach services), kako je planirano nacionalnom Strategijom za sprečavanje i zaštitu djece od nasilja. U novembru 2020. godine Ombudsman je pozvao na obustavljanje gradnje doma za djecu bez roditeljskog staranja, jer su ti planovi u suprotnosti sa nacionalnom obavezom da se vrši deinstitucionalizacija.

Što se tiče prava osoba s invaliditetom, usklađivanje nacionalnog zakonodavstva sa Konvencijom UN o pravima osoba s invaliditetom još uvijek nije obezbijeđeno, ni u vezi sa definicijom invaliditeta. Novi Zakon o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba s invaliditetom je u pripremi. Savjet za brigu o osobama s invaliditetom nije se sastajao od svog osnivanja u junu 2020. godine. Akcioni plan za prilagođavanje javnih objekata za lica smanjene pokretljivosti i osobe s invaliditetom za period 2019-2020. godine nije u potpunosti realizovan. Osobe s invaliditetom i dalje se suočavaju sa višestrukim oblicima diskriminacije. Kriza izazvana pandemijom kovida-19 značajno je pogoršala njihovu situaciju po pitanju pokretljivosti, dostupnosti javnih servisa i informacija, zapošljavanja, zdravstva i obrazovanja. Ostaje da se riješe nedostaci vezani za ugrađivanje prava osoba s invaliditetom u sve sektore i politike. Uz to, ne postoji usaglašeni koncept invaliditeta u zakonodavstvu. Međutim, reforma Nacionalnog sistema za utvrđivanje invaliditeta je u toku. Nedostaju strategije koje se bave višestrukom diskriminacijom žena i djevojčica s invaliditetom, deinstitucionalizacijom i održivim finansiranjem servisa baziranih u porodici i zajednici za djecu sa smetnjama u razvoju i njihove porodice.“ (str. 36 i 37 Prevoda Izvještaja Evropske komisije o Crnoj Gori za 2021. godinu),

i kontinuiteta prethodnih aktivnosti članova Odbora za ljudska prava i slobode na ovu temu:

Konsultativno saslušanje predstavnika Ministarstva prosvjete, Ministarstva rada i socijalnog staranja, Ministarstva zdravlja i Ministarstva za ljudska i manjinska prava na temu: „Post-zakonodavni nadzor za Zakon o zabrani diskriminacije lica sa invaliditetom („Službeni list CG“, broj 35/15), sa akcentom na primjenu člana 21 ovog Zakona, koji se odnosi na diskriminaciju u oblasti vaspitanja, obrazovanja i stručnog osposobljavanja“ održano na 54. sjednici Odbora, 18. februara 2020. godine- Odbor sačinio Izvještaj sa Zaključkom u 11 tačaka.
Podsjećanja radi, Konsultativno saslušanje je organizovano u cilju jačanja kapaciteta ovog skupštinskog Odbora za sprovođenje post-zakonodavne kontrole zakona i politika koje regulišu ljudska prava, ali i doprinosa u cilju prikupljanja informacija potrebnih za uspješnu realizaciju pilot projekta. Ovom aktivnošću Odbor je doprinio ostvarivanju inicijalnih kontakata između predstavnika ključnih zainteresovanih strana, izabranih istraživača za sprovođenje pilot projekta i predstavnika Vestminsterske fondacije za demokratiju i omogućio ubrzanje aktivnosti planiranih u okviru pilot projekta post-zakonodavnog nadzora, zbog čega su Odboru upućene pohvale od strane Vestminsterske fondacije za demokratiju i
Predstavljanje Izvještaja o post-zakonodavnom nadzoru nad Zakonom o zabrani diskriminacije lica sa invaliditetom (dostupnog na linku http://www.skupstina.me/images/Izvjestaj_o_postzakonodavnom_nadzoru.pdf), izrađenog na inicijativu Odbora uz podršku Vestminsterske fondacije za demokratiju (WFD) u okviru regionalnog parlamentarnog programa „Kreiranje parlamentarne mreže o ljudskim pravima na Zapadnom Balkanu” koji je WFD sprovodila uz podršku Ministarstva vanjskih poslova Kraljevine Norveške u periodu od aprila 2019. do aprila 2022. godine sa ciljem jačanja saradnje među parlamentima Zapadnog Balkana i uspostavljanja regionalne mreže radnih tijela za ljudska prava i rodnu ravnopravnost, realizovano na Trećoj sjednici Odbora, 21. januara 2021. godine- Odbor sačinio Izvještaj sa Zaključkom (u 19 tačaka)- dostupan na linku https://zakoni.skupstina.me/zakoni/web/dokumenta/sjednice-radnih-tijela/2758/6922-00-63-8-21-4-.pdf,
Odbor će održavanjem Kontrolnog saslušanja ministra prosvjete mr Miomira Vojinovića, ministra rada i socijalnog staranja Admira Adrovića, ministra zdravlja Dragoslava Šćekića i ministra ljudskih i manjinskih prava Fatmira Gjeke na temu „Implementacija Preporuka sadržanih u Izvještaju o post-zakonodavnom nadzoru nad Zakonom o zabrani diskriminacije lica sa invaliditetom i Zaključka Odbora za ljudska prava i slobode, donesenog povodom razmatranja Izvještaja o post-zakonodavnom nadzoru nad Zakonom o zabrani diskriminacije lica sa invaliditetom na Trećoj sjednici Odbora, održanoj 21. januara 2021. godine“ realizovati aktivnost utvrđenu Planom aktivnosti Odbora za ljudska prava i slobode za 2022. godinu.

***

Podsjećanja radi, u toku PLS procesa poseban akcenat bio je na sledećim aspektima primjene Zakona o zabrani diskriminacije lica sa invaliditetom:

- analiziranje primjene člana 21 Zakona - diskriminacija u oblasti vaspitanja, obrazovanja i stručnog osposobljavanja; određivanje stvarnog stanja sa stanovišta poštovanja prava lica, u konkretnom slučaju, djece sa invaliditetom na vaspitanje, obrazovanje i stručno osposobljavanje;

- analiziranje u kojoj mjeri je licima sa invaliditetom omogućeno da vrše izbor obrazovnog programa i upis, pristup i boravak u obrazovno-vaspitnoj ustanovi, u skladu sa njihovim mogućnostima; prate nastavu i da im se provjerava znanje, kao i da učestvuju u drugim vaspitnim, odnosno obrazovnim aktivnostima, uključujući i učešće u vannastavnim aktivnostima i takmičenjima;

- vršenje nadzora u kojoj mjeri i obimu se preduzimaju posebne mjere za uspostavljanje i pružanje individualizovane podrške za nesmetano praćenje nastave i provjeru znanja, kao i učešće u drugim vaspitnim, odnosno obrazovnim aktivnostima, uključujući i učešće u vannastavnim aktivnostima i takmičenjima.

Nakon toga sačinjen je Izvještaj o post-zakonodavnom nadzoru nad Zakonom o zabrani diskrminacije koji sadrži Preporuke koje se tiču:

pravnog i institucionalnog okvira:
- unaprijediti pravni i institucionalni okvir u smjeru pune primjene načela zabrane diskriminacije lica sa invaliditetom u oblasti vaspitanja, obrazovanja i stručnog osposobljavanja, na taj način što će se realizovati preporuke iz Analize usklađenosti zakonodavstva u Crnoj Gori sa Zakonom o zabrani diskriminacije lica sa invaliditetom i Konvencijom UN o pravima lica sa invaliditetom i u potpunosti implementirati zakoni u ovoj oblasti kako bi se uklonile moguće diskriminatorne procedure prilikom ostvarivanja prava na obrazovanje i razvio individualizovan pristup u procesu obrazovanja;

- unaprijediti sistem prikupljanja i razmjene informacija i podataka o broju lica sa invaliditetom, na taj način da se utvrdi tačan broj djece u sistemu i van sistema obrazovanja, odnosno da se razvije sveobuhvatna baza podataka o djeci i odraslim OSI u sistemu obrazovanja;

- poboljšati multisektorsku koordinaciju i komunikaciju svih institucija i organa u sistemu tako da ona bude funkcionalna i efikasna;

2. implementacije, monitoringa, evaluacije:

- preduzeti sve neophodne mjere kako bi osobe s invaliditetom od najranijeg uzrasta imale nesmetan pristup školama/fakultetima, uz sprovođenje razumnog prilagođavanja i pružanje potrebne podrške u cilju obezbjeđivanja ravnopravnosti i potpune inkluzije;

- unaprijediti sistem monitoringa i evaluacije kvaliteta pedagoških usluga, odnosno na koji način se izrađuju i sprovode individualni razvojno-obrazovni programi (IROP-i), kakav je kvalitet realizacije usvojenih programa i kako se vrši njihova evaluacija;

- obezbijediti uslove za sprovođenje predloženih obrazovnih programa na taj način da se riješi problem neprilagođenosti vaspitno-obrazovnih ustanova, nepostojanje opreme i udžbenika i nastavnih sredstava, kao i nedovoljno stručnog i obučenog kadra (npr. nedostatak asistenata u nastavi), te da se izbjegne problem “improvizacije” sa roditeljima i nastavnicima;

- unaprijediti rad komisija za usmjeravanje djece sa posebnim obrazovnim potrebama, na taj način da se standardizuje praksa, ujednače kriterijumi;

- obezbijediti dovoljno finansijskih resursa za sve planirane aktivnosti i mjere (raspodjela budžetskih sredstava za prava manjina, uz planiranje međunarodne razvojne pomoći kroz programe podrške i razvojne projekte);

- preduzeti sve neophodne mjere kako bi nadarene osobe sa invaliditetom bile prepoznate u obrazovnom sistemu, uz sprovođenje svih mjera i aktivnosti i pružanje potrebne podrške u cilju obezbjeđivanja ravnopravnosti i potpune inkluzije u školskim takmičenjima;

3. jačanja svijesti građana:

- kontinuirano sprovoditi inkluzivne aktivnosti koje promovišu jednakost, različitost, nediskriminaciju (radionice, vršnjačko iskustvo i podrška i sl.);

- kontinuirano raditi na senzibilizaciji nastavnog kadra, dok je neophodno poseban akcenat staviti na rad sa budućim nastavnim kadrom.

Tačkom 18 Zaključka Odbora donesenog povodom Izvještaja o post-zakonodavnom nadzoru nad Zakonom o zabrani diskriminacije lica sa invaliditetom utvrđeno je: “Odbor za ljudska prava i slobode će, u okviru kontrolne i nadzorne uloge, pratiti realizaciju Preporuka koje se tiču pravnog i institucionalnog okvira, implementacije, monitoringa, evaluacije i jačanja svijesti građana datih u Izvještaju o post-zakonodavnom nadzoru nad Zakonom o zabrani diskriminacije lica sa invaliditetom i realizaciju ovog Zaključka Odbora i s tim u vezi, u skladu sa Planom aktivnosti za 2021. godinu, u IV kvartalu organizovati kontrolno saslušanje svih subjekata zaduženih za realizaciju navedenih Preporuka i Zaključka Odbora.”

Kontrolnim saslušanjem, u skladu sa kontrolnom i nadzornom ulogom, Odbor će poseban fokus usmjeriti na praćenje realizacije Preporuka sadržanih u Izvještaju o post-zakonodavnom nadzoru nad Zakonom o zabrani diskriminacije lica sa invaliditetom i Zaključka Odbora za ljudska prava i slobode, donesenog povodom razmatranja navedenog Izvještaja na Trećoj sjednici Odbora, održanoj 21. januara 2021. godine, u cilju preciznog mjerenja ostvarenog napretka i utvrđivanja svih preostalih izazova i eventualnih nerealizovanih Preporuka iz PLS Izvještaja na čijem rješavanju je neophodno sinhronizovano i multisektorski djelovati u predstojećem periodu.

***

Da učestvuju na sjednici, shodno članu 67 stav 4 Poslovnika Skupštine, pozvani su:

- zaštitnik ljudskih prava i sloboda Crne Gore, mr Siniša Bjeković,

- ministarka ekologije, prostornog planiranja i urbanizma, Ana Novaković Đurović,

- ministar finansija, mr Aleksandar Damjanović,

- generalni sekretar Zajednice opština Crne Gore, Refik Bojadžić,

- direktorica JU Resursnog centra za obrazovanje i osposobljavanje „1.jun”, Maja Kalezić,

- direktorica JU Dnevni centar za djecu i omladinu sa smetnjama i teškoćama u razvoju-Podgorica,
Marina Vujović,

- direktorica Osnovne škole “21. maj”- Podgorica, Leposava Furtula,

predstavnici relevantnih međunarodnih organizacija sa sjedištem u Crnoj Gori:

- Delegacije Evropske unije u CG, šefica Delegacije, izvanredna i opunomoćena ambasadorka Oana Kristina Popa,

- Predstavništva UNICEF-a u Crnoj Gori, šef Huan Santander,

- Sistema Ujedinjenih nacija u Crnoj Gori, savjetnica za ljudska prava Anjet Lanting,

- Vestminsterske fondacije za demokratiju, projekt menadžer Ivan Radojević i eksperti angažovani za izradu Izvještaja Danijela Božović i Pavle Dimitrijević.

NVO-a koje se bave pitanjima ljudskih prava i sloboda i monitoringom rada Odbora:

- NVO “Građanska alijansa”, programski direktor Milan Radović,

- NVO Udruženje mladih sa hendikepom Crne Gore, izvršna direktorica Marina Vujačić,

- NVO “Savez slijepih Crne Gore”, izvršni direktor Goran Macanović,

- NVO Savez udruženja roditelja djece i omladine sa teškoćama u razvoju “Naša inicijativa”
izvršni direktor Milisav Korać i

- NVO Nacionalna asocijacija roditelja djece i omladine sa smetnjama u razvoju Crne Gore

“NARDOS”, predsjednik Savo Knežević.